Kozan'da dilden dile aktarılan asırlık efsaneler ve halk hikâyeleri unutuluyor. Sözlü mirası araştırıp derleyenlerin azlığı, kadim kültürel hafızayı yok olma tehlikesiyle baş başa bıraktı.

Kozan sadece kaleleri, antik kentleri ve doğasıyla anılmıyor. Bu toprakların bir de görünmeyen hazinesi var. Kuşaktan kuşağa aktarılan efsaneler, halk hikâyeleri ve sözlü gelenek. Kozan Belediyesi kültür kaynakları, ilçenin bu yönden zengin bir birikime sahip olduğunu gösteriyor. Ancak bu mirası sahada araştırıp derleyenlerin sayısı parmakla sayılacak kadar az. Yazıya dökülmeyen anlatılar zamana yenik düşüyor.

En bilinen anlatıların başında Anavarza Efsanesi geliyor. Anlatıya göre Anavarza Kralı’nın güzel kızına iki genç talip çıkıyor. Kral, kızını kime vereceğini seçmek için gençlere kaleye su getirme görevi veriyor. Genç kızın gönlü ise Türk gencindedir. Sevmediği biriyle evlendirilmek istenen kız, çareyi kendini kalenin sarp kayalıklarından aşağı bırakmakta buluyor. Bir diğer anlatı ise Eskimantaş ile Ferhatlı arasındaki tepeye adını veren Uzunoğlan Efsanesi. Birbirini seven ama kavuşamayan iki sevdalının hüznünü anlatıyor. Sarı Elif Efsanesi ise Milli Mücadele günlerine uzanıyor. Erkek kılığına girip cepheye koşan bir kadının gösterdiği cesaret dillerde dolaşıyor. Belediye kayıtlarında Çomak Dede ve Hz. Ali ile ilgili anlatılan yerel hikâyeler de yer alıyor.

Kozan Kalesi, Anavarza veya tarihi konaklar taş üstünde duruyor. Gözle görülüyor. Sözlü kültürün kaderi ise farklı. Onu anlatacak insan kalmadığında hikâyeler sessizce kaybolup gidiyor. İlçe sadece masallarıyla değil, halk edebiyatı ve türküleriyle de öne çıkıyor. 1926 yılında İstanbul Belediye Konservatuvarı müzisyenlerinin notaya aldığı ilk halk türkülerinden biri "Kozanoğlu Avdan Gelir" türküsü oldu.

Geçmişte büyüklerden dinlenen bu hikâyeleri bugünün gençleri neredeyse hiç bilmiyor. Yaşlıların hafızasındaki anlatıların dinlenmesi ve vakit kaybetmeden kayıt altına alınması isteniyor. Bu anlatıların kitaplara girmesi, belgesellere, tiyatro sahnelerine ve kısa filmlere taşınarak geleceğe aktarılması hedefleniyor.